Shloka 48
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
तथा खातविधानं च योग: संचार एव च | चोरैराटविकैश्नोग्रै: परराष्ट्स्य पीडनम्
tathā khātavidhānaṃ ca yogaḥ saṃcāra eva ca | corair āṭavikaiś cograir pararāṣṭrasya pīḍanam ||
Bhīṣma nói: “Cũng vậy, việc đào hố bẫy và bày đặt những cơ quan ngụy trang khác, dùng mưu kế, và di chuyển bí mật—lại còn quấy nhiễu vương quốc của địch bằng bọn trộm cướp hung hãn và lũ cướp rừng—đều là những biện pháp được dùng để làm khốn đốn một nước đối địch.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse lists harsh but recognized instruments of rājadharma (state policy in conflict): traps, stratagems, covert movement, and using irregular forces to pressure an enemy state—highlighting that governance includes pragmatic measures, even morally tense ones, when protecting one’s realm.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on kingship and policy. Here he enumerates specific tactics used to weaken an opposing kingdom, describing forms of covert and irregular warfare.