Shloka 21
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
राज्य एक बहुत बड़ा तन््त्र है। जिन्होंने अपने मनको वशमें नहीं किया है
rājyaṃ ekaṃ bahu-bṛhat tantraṃ hi | yeṣāṃ manaḥ vaśīkṛtaṃ na, te krūra-svabhāvā rājānaḥ taṃ viśāla-tantraṃ dhārayituṃ na śaknuvanti | tathā ye ati-komala-prakṛtayaḥ, te 'pi tasya bhāraṃ na vahanti | teṣāṃ kṛte rājyaṃ mahān jañjālaḥ bhavati |
Bhīṣma nói: Vương quyền là một cơ cấu rộng lớn và tinh vi. Một bậc quân vương khắc nghiệt, chưa chế ngự được chính tâm mình, không thể gánh nổi cỗ máy trị quốc to lớn ấy. Nhưng kẻ có tính tình quá mềm yếu cũng không chịu nổi sức nặng của nó. Với những người như vậy, việc trị vì trở thành một mối rối ren nặng nề, chứ không còn là phương tiện để nâng đỡ dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Effective rule requires inner mastery and balanced temperament: a king must control his mind and avoid both cruelty and excessive softness, otherwise the complex duties of governance become unmanageable and ethically harmful.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma continues advising on the qualities needed for rulership, warning that the state is a vast system that only a disciplined and balanced ruler can sustain.