Shloka 2
राजधर्मस्य नवनीतम्—रक्षा, दण्ड, चार, उत्थान
Rājadharma’s ‘Essence’: Protection, Punishment, Intelligence, and Royal Diligence
विशालाक्षश्न भगवान् काव्यश्वैव महातपा: । सहस्राक्षो महेन्द्रश्न तथा प्राचेतसो मनु:,इनके सिवा भगवान् विशालाक्ष, महातपस्वी शुक्राचार्य, सहस्तर नेत्रोंवाले इन्द्र, प्राचेतस मनु, भगवान् भरद्वाज और मुनिवर गौरशिरा--ये सभी ब्राह्मणभक्त और ब्रह्मवादी लोग राजशास्त्रके प्रणेता हैं, ये सब राजाके लिये प्रजापालनरूप धर्मकी ही प्रशंसा करते हैं। धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ कमलनयन युधिष्ठिर! इस रक्षात्मक धर्मके साधनोंका वर्णन करता हूँ, सुनो
bhīṣma uvāca |
viśālākṣaś ca bhagavān kāvyaś caiva mahātapāḥ |
sahasrākṣo mahendraś ca tathā prācetaso manuḥ ||
Bhīṣma nói: “Ngoài ra còn có bậc tôn kính Viśālākṣa; đại khổ hạnh Kāvya, tức Śukrācārya; Sahasrākṣa Mahendra—Indra ngàn mắt; và Manu, con của Pracetas. Những bậc thẩm quyền ấy đều kính trọng Bà-la-môn và an trú trong giáo lý về Brahman. Họ được kể là những người đặt nền cho thuật trị quốc, và họ tán dương hơn hết thảy dharma của bậc quân vương: bảo hộ và nuôi dưỡng muôn dân. Hỡi Yudhiṣṭhira mắt như hoa sen, bậc nhất trong hàng người chính trực, hãy lắng nghe khi ta nói về những phương cách để thực hành dharma hộ quốc ấy.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma grounds rājadharma in the king’s primary obligation: protection and welfare of the people. He cites revered authorities to show that true statecraft is ethically anchored in sustaining order and safeguarding subjects.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma continues instructing Yudhiṣṭhira after the war. Here he names authoritative teachers associated with royal policy and transitions into explaining the practical means (sādhana) of the king’s protective dharma.