Shloka 25
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
“अग्नि जलसे, क्षत्रिय ब्राह्मणसे और लोहा पत्थरसे प्रकट हुआ है। इनका तेज अन्य सब स्थानोंपर तो अपना प्रभाव दिखाता है; परंतु अपनेको उत्पन्न करनेवाले कारणसे टक्कर लेनेपर स्वयं ही शान्त हो जाता है ।।
agniḥ jalase, kṣatriyo brāhmaṇase ca, ayas tu aśmnaḥ prabhavo bhavati; eteṣāṁ tejaḥ sarvatra svapratāpaṁ darśayati, kintu svotpattikāraṇena saha saṅgharṣe svayam eva śāmyati. ayo hanti yadā aśmānam, agninā vāri hanyate, brahma ca kṣatriyo dveṣṭi, tadā sīdanti te trayaḥ.
Bhishma nói: “Lửa hiện khởi trong tương quan với nước; Kshatriya hiện khởi trong tương quan với Bà-la-môn; và sắt hiện khởi trong tương quan với đá. Mỗi thứ đều phô bày uy lực trước muôn vật; nhưng khi tranh chấp với chính nguồn gốc hay nguyên lý đối ứng đã làm nó hiển lộ, sức mạnh ấy bị chặn lại và tự lắng yên. Vì vậy, khi sắt đập vào đá, khi lửa gặp nước, và khi một Kshatriya nuôi lòng thù ghét đối với một Bà-la-môn, thì cả ba đều suy tổn—mỗi bên đều yếu đi bởi cuộc va chạm thù nghịch ấy.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Power should not be turned against its own sustaining counterpart: iron against stone, fire against water, and especially the Kshatriya against the Brahmin. Such antagonism does not yield true gain; it causes mutual harm and the aggressor’s own decline. The verse warns that hatred—particularly toward one’s dharmic guide—undermines strength and stability.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma after the war. Here he uses natural analogies (iron–stone, fire–water) to illustrate a social-ethical principle: when a Kshatriya enters into enmity with a Brahmin, the resulting clash weakens all involved, signaling disorder in the moral and political order.