Shloka 5
Kurukṣetra-anudarśanam — Rāma-hradāḥ and the Question of Kṣatra Continuity (शान्ति पर्व, अध्याय ४८)
चितासहस्प्रचितं वर्मशस्त्रसमाकुलम् । आपानभूमिं कालस्य तथा भुक्तोज्झितामिव
citāsahasrapracitaṁ varmaśastrasamākulam | āpānabhūmiṁ kālasya tathā bhuktojjhitām iva ||
Vaiśampāyana thưa: Mặt đất chất đầy hàng ngàn giàn hỏa táng, lại nghẹt kín áo giáp và binh khí. Nhìn vào, nó như chính nơi Thời Gian (Tử Thần) dùng bữa—như thể Kāla đã yến tiệc tại đó rồi bỏ lại những tàn dư rợn người. Hình ảnh ấy đặt hậu cảnh chiến trường như một lời cảnh tỉnh đạo lý: bạo lực rốt cuộc chỉ để lại một phong cảnh nơi kiêu hãnh và quyền lực của con người bị hạ xuống thành phế thải trước sự tất yếu của Kāla.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses stark imagery to teach that war’s glory collapses into ruin under Kāla: weapons and armor become meaningless debris, and mass death turns the earth into a place of consumption for Time. It supports the Śānti-parvan’s ethical turn toward restraint, reflection, and dispassion after violence.
Vaiśampāyana describes a devastated ground covered with countless funeral pyres and littered with armor and weapons. The scene is likened to the dining-ground of Kāla, as if Death has ‘eaten’ there and left the leftovers—an evocative portrayal of the post-battle landscape.