Shloka 73
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
जो अन्न-जलरूपी ईंधनको पाकर शरीरके भीतर रस और प्राणशक्तिको बढ़ाते तथा सम्पूर्ण प्राणियोंको धारण करते हैं, उन प्राणात्मा परमेश्वरको नमस्कार है |। प्राणानां धारणार्थाय योअचन्नं भुडुक्ते चतुर्विधम् | अन्तर्भूत: पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नम:,प्राणोंकी रक्षाके लिये जो भक्ष्य, भोज्य, चोष्य, लेह्मु--चार प्रकारके अन्नोंका भोग लगाते हैं और स्वयं ही पेटके भीतर अग्निरूपमें स्थित भोजनको पचाते हैं, उन पाकरूप परमेश्वरको प्रणाम है
prāṇānāṃ dhāraṇārthāya yo 'cchannaṃ bhuṅkte caturvidham | antarbhūtaḥ pacaty agnis tasmai pākātmane namaḥ ||
Bhīṣma nói: Xin đảnh lễ Đấng Tối Thượng, vì để gìn giữ các prāṇa (sinh khí), Ngài thọ dụng thức ăn dưới bốn dạng và ngự trong thân như ngọn lửa tiêu hóa (agni), nấu chín và chuyển hóa nó—nhờ vậy làm tăng rasa (dưỡng chất) và lực sống, nâng đỡ muôn loài hữu tình. Lời dạy này xem sự nuôi thân là một tế lễ nội tại thiêng liêng: chính Thần linh trở thành ngọn lửa tiêu hóa, nên việc ăn uống phải được thực hành với lòng kính cẩn và tiết độ, phụng sự sự sống và dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Lord sustains life by becoming the inner digestive fire that transforms food into nourishment and supports prāṇa. Therefore, eating is not mere indulgence but a dharmic act—done with gratitude, moderation, and awareness that the divine operates within the body.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and higher principles. Here he offers a reverential salutation (namaḥ) to the Lord as the indwelling power that digests the fourfold food and thereby maintains all beings, integrating physiology with spiritual devotion.