Shloka 13

Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank

Devanagari script

भूतप्रलयमत्यन्तं शृणुष्व नृपसत्तम

Transliteration

vaiśaṃpāyana uvāca | bhūta-pralayam atyantaṃ śṛṇuṣva nṛpa-sattama |

Translation

Vaiśaṃpāyana nói: “Hỡi bậc vương giả tối thượng, hãy nghe về cuộc đại tiêu vong rốt ráo của các yếu tố. Thuở xưa, khi đất tan vào nước của đại dương vũ trụ duy nhất; nước tan vào lửa; lửa tan vào gió; gió tan vào hư không; hư không tan vào tâm; tâm tan vào nguyên lý hiển lộ (mahat); cái hiển lộ tan vào Prakṛti vô hiển; cái vô hiển tan vào Puruṣa—Īśvara gắn với māyā—và Puruṣa ấy tan vào Đại Ngã Tối Thượng bao trùm khắp, thì khắp nơi chỉ còn bóng tối. Ngoài ra, không thể nhận biết được điều gì khác.”

Word by Word

• भूत: of beings/elements
• भूत: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: भूत
• Form: Neuter, Genitive, Singular

• प्रलयम्: dissolution, destruction
• प्रलयम्: Karma
• Type: Noun
• Root: प्रलय
• Form: Masculine, Accusative, Singular

• अत्यन्तम्: utterly, completely
• अत्यन्तम्: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यन्त

• शृणुष्व: listen (you)!
• शृणुष्व: Karta
• Type: Verb
• Root: श्रु
• Form: Imperative, Second, Singular, Parasmaipada

• नृपसत्तम: O best of kings
• नृपसत्तम: Sampradana
• Type: Noun
• Root: नृप-सत्तम
• Form: Masculine, Vocative, Singular

Speaker

वैशग्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśaṃpāyana
• nṛpa-sattama (the king addressed)
• pṛthivī (earth)
• ekārṇava (cosmic ocean)
• pañca-bhūta (five elements)
• jala (water)
• tejas (fire)
• vāyu (wind)
• ākāśa (space)
• manas (mind)
• vyakta/mahat-tattva
• avyakta/prakṛti
• puruṣa (māyā-viśiṣṭa īśvara)
• paramātman

Educational Q&A

What is the core teaching?

All compounded realities—starting from the gross elements and extending through mind and cosmic principles—are impermanent and ultimately dissolve back into subtler causes, culminating in the all-pervading Supreme Self. The passage encourages detachment and a perspective grounded in ultimate reality rather than transient forms.

What is happening in the narrative?

Vaiśaṃpāyana addresses a king and begins describing the ‘ultimate dissolution’ (atyanta-pralaya): earth merges into water, water into fire, fire into wind, wind into space, space into mind, mind into mahat (the manifest), mahat into prakṛti (the unmanifest), prakṛti into īśvara/puruṣa, and finally into Paramātman—after which only darkness is perceived.