Shloka 1073
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इव षोडश: । राजन्! उस अहंकारमें वासना नामक एक गुण और माना गया है
guṇas tvevāparastatra saṅghāta iva ṣoḍaśaḥ | rājan! asau ahaṅkāre vāsanā nāmaka eka guṇaś ca mānyate, yaḥ pañcadaśaḥ | tatra pṛthak-pṛthak-kalā-samūhasya yā samagratā, sā anya guṇaḥ | sa saṅghāta-vad iha ṣoḍaśaḥ kathyate ||
Bhīṣma nói: “Tâu Đại vương, trong phép ấy còn có một yếu tố nữa: ngay trong nguyên lý ngã chấp (ahaṅkāra) cũng thừa nhận một ‘tính’ gọi là vāsanā—khuynh hướng tiềm ẩn, dấu ấn còn sót—được kể là thứ mười lăm. Lại nữa, tính toàn thể phát sinh từ sự tụ hội của các phần hay các năng lực riêng rẽ cũng được tính là một yếu tố khác; như một khối hợp thành (saṅghāta), ở đây gọi là thứ mười sáu.”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The passage refines a philosophical enumeration by adding two subtle points: (1) vāsanā—latent impressions that shape behavior—operates within egoity and must be counted; and (2) beyond separate parts, their integrated total (saṅghāta) is also a real explanatory category. Ethical self-mastery therefore requires attention not only to visible faculties but also to hidden habits and the way they combine into a unified personality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented philosophy. Here he is explaining a technical framework of constituents (guṇas/tattvas), clarifying that vāsanā is counted as the fifteenth and the aggregate-whole (saṅghāta-like totality) as the sixteenth.