Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 43
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
चलां तु प्रकृतिं प्राहु: कारणं क्षयसर्गयो: । आक्षेपसर्गयो: कर्ता निश्चल: पुरुष: स्मृत:
calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣaya-sargayoḥ | ākṣepa-sargayoḥ kartā niścalāḥ puruṣaḥ smṛtaḥ ||
Yājñavalkya nói: “Prakṛti được gọi là ‘động’, vì nó là nền nhân duyên của cả hoại diệt lẫn sinh thành. Còn Puruṣa được ghi nhớ là ‘bất động’—là tác nhân đối với sự phóng xuất và hiển lộ—vẫn không đổi thay trong khi các tiến trình tạo lập và thu hồi diễn ra.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two principles: Prakṛti is changeful and serves as the causal ground for creation and dissolution, while Puruṣa is essentially unmoving/unchanging, associated with agency in manifestation without itself undergoing transformation.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya explains a Sāṅkhya-style framework to clarify how cosmic processes (sṛṣṭi and pralaya) relate to the material principle (Prakṛti) and the conscious principle (Puruṣa).