Shloka 14
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
गुणानां महदादीनामुत्पत्तिश्व॒ परस्परम् । अधिष्ठानात् क्षेत्रमाहुरेतत्तत् पजचविंशकम्
guṇānāṁ mahad-ādīnām utpattiś ca parasparam | adhiṣṭhānāt kṣetram āhur etat tat pañcaviṁśakam ||
Vasiṣṭha nói: “Các nguyên lý hiển lộ—khởi từ Mahat và những phần còn lại, là các biến thể của guṇa—phát sinh do sự kết hợp tương giao giữa Prakṛti và Puruṣa. Vì mỗi bên làm chỗ nương (adhiṣṭhāna) cho bên kia, toàn thể ấy được gọi là ‘kṣetra’, ‘cánh đồng’. Do đó, ngay cả Puruṣa cũng được nói là kṣetra trong khuôn khổ hai mươi lăm nguyên lý này.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Cosmic manifestation (from Mahat onward) is explained as arising from the association of Prakṛti (material nature) and Puruṣa (conscious witness). Because experience depends on their mutual grounding, the tradition can speak of the whole complex as ‘kṣetra’ (field), even extending the term to Puruṣa in this Sāṅkhya-style, twenty-five-principle account.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha is instructing on philosophical analysis of reality—how the constituents of the world arise and how the ‘field’ of experience is defined—using Sāṅkhya categories to clarify the relation between nature (Prakṛti) and consciousness (Puruṣa).