Shloka 11
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
राजन! मैंने तुम्हारे समक्ष यथार्थरूपसे विद्यासहित अविद्याका विशेषरूपसे वर्णन किया है। अब जो क्षर और अक्षर तत्त्व कहे गये हैं; उनके विषयमें मुझसे सुनो ।।
rājan! mayā tava samakṣaṃ yathārtharūpeṇa vidyāsahitā avidyā viśeṣarūpeṇa varṇitā. idānīṃ ye kṣara-akṣara-tattve uktau, tayoḥ viṣaye mattaḥ śṛṇu. ubhāv evākṣarāv uktāv ubhāv etāv anākṣarau. kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yāthātathyaṃ tu jñānataḥ.
Vasiṣṭha nói: “Hỡi Đại vương, ta đã trình bày trước mặt ngài, đúng như thực tướng, cả minh (vidyā) lẫn vô minh (avidyā), phân biệt rõ những đặc điểm riêng. Nay hãy nghe ta về các nguyên lý được gọi là hoại diệt (kṣara) và bất hoại (akṣara). Theo quan điểm Sāṅkhya, cả Prakṛti lẫn Puruṣa đều được gọi là ‘bất hoại’, nhưng đồng thời cả hai cũng được nói là ‘hoại diệt’. Ta sẽ giải thích, theo sự hiểu biết của ta, nguyên nhân chân thực của điều ấy—trung thực và đúng như thật.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Vasiṣṭha prepares to resolve an apparent contradiction: Sāṅkhya calls both Prakṛti and Puruṣa ‘akṣara’ (imperishable), yet they are also described as ‘kṣara’ (perishable). The teaching points to careful definition—what is ‘imperishable’ in one sense (as enduring principles) may still be ‘perishable’ in another (as involved with change, manifestation, or conditioned description).
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha addresses a king and continues a philosophical discourse. Having already distinguished knowledge and ignorance, he now turns to the kṣara/akṣara doctrine and promises to explain, from his understanding, why Sāṅkhya language can apply both labels to Prakṛti and Puruṣa.