Shloka 16
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
न शृणोति न चाप्राति न रंस्यति न पश्यति । न च स्पर्श विजानाति न संकल्पयते मन:
na śṛṇoti na cāprāti na raṃsyati na paśyati | na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ ||
Vasiṣṭha nói: Khi một người không nghe, không ngửi, không nếm, không thấy, thậm chí cũng không ghi nhận xúc chạm—khi tâm không khởi bất cứ ý hướng hay cấu tạo nào—thì, an trụ như một khúc gỗ, không còn sự đồng nhất chiếm hữu và sự tỉnh thức thường tình đối với bất kỳ đối tượng nào, các bậc hiền trí tuyên bố rằng người ấy đã đạt đến bản tính thanh tịnh của chính mình và an lập trong yoga.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse describes yogic absorption characterized by the cessation of sensory engagement and the stopping of mental ‘saṃkalpa’ (constructive intention). When the mind no longer appropriates experiences with egoic ownership, the wise call this abiding in one’s pure nature and being truly ‘yoga-yukta’.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining to the listener the marks of inner realization: a state where the senses do not pull the person outward and the mind does not fabricate intentions, indicating deep meditative steadiness and freedom from identification with objects.