Shloka 39
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
निस्तत्त्वं पज्चविंशस्य परमाहुर्निंदर्शनम् । सर्गस्य वर्गमाधारं तत्त्वं तत्वात्ू सनातनम्,तत्त्व (क्षर और निस्तत्त्व (अक्षर) का यह पृथकृ-पृथक् लक्षण समझना चाहिये। कुछ मनीषी पुरुष पचीस तत्त्वोंको ही तत्त्व कहते हैं; परंतु दूसरे विद्वानोंने चौबीस जड तत्त्वोंको तो तत्त्व कहा है और पचीसवें चेतन परमात्माको निस्तत्त्व (तत्त्वसे भिन्न) बताया है। यह चैतन्य ही परमात्माका लक्षण है। महत्तत््व आदि जो विकार हैं, वे क्षरतत्त्व हैं और परम पुरुष परमात्मा उन “क्षर” तत्त्वोंसे भिन्न उनका सनातन आधार है
nistattvaṃ pañcaviṃśasya paramāhur nirdarśanam | sargasya vargam ādhāraṃ tattvaṃ tattvāt tu sanātanam ||
Vasiṣṭha nói: “Có người cho rằng dấu chỉ tối thượng nằm ở nguyên lý thứ hai mươi lăm, vượt ngoài các phạm trù hiển lộ. Đó là nền tảng vĩnh cửu nâng đỡ toàn bộ trật tự của tạo hóa, đứng riêng ngoài các nguyên lý biến dịch mà vẫn nâng giữ chúng.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the changing, enumerated principles of creation from an eternal conscious ground: the twenty-fifth principle (Puruṣa/Paramātman) is presented as the supreme indicator and the timeless substratum supporting all manifested categories.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha explains a Sāṅkhya-like framework, clarifying how some thinkers classify the ultimate conscious reality as distinct from the material principles and as the enduring support of the cosmos.