Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।।
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
Vasiṣṭha nói: “Đây là dấu hiệu phân biệt để hiểu ‘tattva’ và ‘phi-tattva’ là hai phạm trù riêng. Có bậc hiền triết gọi trọn bộ hai mươi lăm nguyên lý là ‘tattva’; lại có người gọi hai mươi bốn nguyên lý vô tri là ‘tattva’, còn nguyên lý thứ hai mươi lăm—Đại Ngã tối thượng, có tri giác—là ‘phi-tattva’, tức vượt ngoài và khác với các loại hữu vi biến hoại. Biết nhất thể là trí; chấp đa thù làm cứu cánh là vô minh. Khi một người an trụ trong thực tại thứ hai mươi lăm ấy, trạng thái của người ấy được gọi là thượng hảo, và hạnh kiểm được xem là chân chánh.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.