Shloka 92
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश्च गुणान् पुनः । गुणांश्न तमस: सर्वान् गुणान् बुद्धेश्न भारत
sattvasya ca guṇān kṛtsnān rajasaś ca guṇān punaḥ | guṇāṁś ca tamasaḥ sarvān guṇān buddheś ca bhārata bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira | parabrahma paramātmā sāttvika-rājasa-tāmasa-guṇān buddhi-mana-ākāśa-vāyu-teja-jala-pṛthivī-eteṣāṁ sarveṣāṁ sampūrṇa-guṇān anyeṣāṁ ca sarva-vastūnāṁ guṇān svaguṇaiḥ vyāpya sarveṣu kṣetrajñeṣu sthitaḥ prabho | yathā śiṣyo gurum anugacchati tathā mana indriyāṇi ca śubhāśubha-karmāṇi ca jīvātmānam anugacchanti | yadā jīvātmā indriyāṇi prakṛtiṁ ca vihāya gacchati tadā nārāyaṇa-svarūpaṁ avināśinaṁ paramātmānaṁ prāpnoti yo dvandva-rahitaḥ māyātītaś ca |
Bhīṣma nói: “Hỡi Bharata, niềm vui của dòng Bharata—hỡi vua Yudhiṣṭhira chí chính—hãy biết rằng Phạm Thiên Tối Thượng, Đại Ngã Tối Thượng, bằng chính năng lực của Ngài, thấm khắp mọi phẩm tính của sattva, rajas và tamas; lại thấm khắp toàn bộ phẩm tính của trí (buddhi) và tâm (manas), của hư không, gió, lửa, nước và đất, cùng mọi sự vật khác; vì thế Ngài ngự trong mọi ‘kẻ biết cánh đồng’ (mọi linh ngã). Tâu Chúa, như đệ tử bước theo sau thầy, cũng vậy tâm, các căn và các nghiệp thiện ác đều theo sau linh ngã. Khi linh ngã lìa đi, bỏ lại cả các căn và Tự Nhiên (prakṛti), nó đạt đến Đấng Bất Hoại, Đại Ngã mang bản thể Nārāyaṇa—vượt ngoài nhị nguyên và vượt ngoài māyā.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Supreme Self (Parabrahman/Paramātman, identified with Nārāyaṇa) pervades all qualities and elements and is present in all living selves; liberation is described as the jīva transcending mind, senses, and prakṛti, attaining the imperishable reality beyond dualities and māyā.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his philosophical counsel to King Yudhiṣṭhira, explaining how the guṇas and the psycho-physical apparatus relate to the self, and how the self’s departure culminates in realization of the supreme Nārāyaṇa.