Shloka 37
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
ताराणां पतन दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् । द्न्द्धानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं नूप
tārāṇāṁ patanaṁ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṁ ca paryayam | dvandvānāṁ viprayogaṁ ca vijñāya kṛpaṇaṁ nṛpa naraśvara || ghora-utpāta-candra-grahaṇa-sūrya-grahaṇa-tārāṇāṁ tūṭakara-giranaṁ nakṣatrāṇāṁ gatiṣu ulṭa-pheraḥ pati-patnyoḥ duḥkhadāyaka-viyogaś ca—etāni jagati ghaṭamānāni jñātvā sva-kalyāṇasya upāyaṁ kartavyaḥ ||
Bhīṣma nói: “Thấy sao rơi, quan sát sự rối loạn trong đường đi của các chòm sao, và nhận ra sự đứt lìa đau đớn của những mối gắn kết đôi lứa, hỡi đức vua—hỡi chúa tể loài người—người ta phải hiểu đó là những điềm dữ ghê gớm xảy ra trong thế gian: nhật thực và nguyệt thực, sao vỡ rồi rơi xuống, sự đảo nghịch trong vận hành của các nakṣatra, và sự chia lìa sầu thảm của vợ chồng. Biết những dấu hiệu ấy, người ta nên nắm lấy những phương cách đem lại an lành cho chính mình.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma urges the king to read the world’s disturbances—cosmic irregularities and social ruptures—as warnings that life is unstable, and therefore to actively pursue one’s true welfare (kalyāṇa) through right conduct and prudent action rather than complacency.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma lists ominous phenomena—eclipses, falling stars, altered stellar motions, and painful separations within human relationships—to impress upon the ruler the urgency of taking corrective, dharmic measures for personal and public well-being.