Shloka 27
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
इन्द्रिय और इन्द्रियोंक विषय--ये सब-के-सब शरीरके भीतर स्थित हैं। मोक्ष परम दुर्लभ वस्तु है। इन सब बातोंको वेदोंके स्वाध्यायपूर्वक भलीभाँति समझ ले ।।
indriyāṇi ca indriyaviṣayāś ca sarve śarīrasya antar eva sthitāḥ. mokṣaḥ paramadurlabhaḥ. etad sarvaṃ vedānāṃ svādhyāyapūrvakaṃ samyag avagacchet. prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ; adhaś caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ.
Bhīṣma nói: Các căn và các đối tượng của căn đều ở trong thân này. Giải thoát (mokṣa) vô cùng khó đạt. Vì thế, hãy hiểu thấu những điều ấy, nương vào việc tự học Veda một cách nghiêm cẩn. Hãy biết đúng như thật các dòng sinh khí: prāṇa, apāna, samāna, vyāna và udāna; lại biết luồng gió đi xuống, và luồng gió đi lên gọi là pravaha. Từ bảy phân loại của vāyu ấy lại sinh ra những phân chia nhỏ hơn; nhờ sự quán sát như vậy, người ta hiểu được nhiều con đường mà các bậc hiền triết đã chỉ dạy để đi đến giải thoát.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation requires disciplined understanding: recognize that sensory experience is rooted within the body-mind system, and study the Vedic and yogic analysis of the vital airs (prāṇas). Mastery begins with clear knowledge of how prāṇa and the other vāyus function, supporting restraint and inner inquiry aimed at mokṣa.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the means to peace and release. Here he shifts to an inner, yogic framework—mapping senses and vital winds—presenting a technical basis for self-control and contemplative practice.