Shloka 23
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणो तथा । देवं मोक्षे च संसक्त मोक्ष सक्ते तु न क्वचित्
saktam ātmānam īśe ca deve nārāyaṇo tathā | devaṁ mokṣe ca saṁsaktaṁ mokṣa-sakte tu na kvacit ||
Bhīṣma nói: “Tự ngã cá thể nương nơi Chúa Tể; Chúa Tể cũng nương nơi Nārāyaṇa. Nārāyaṇa lại được nói là gắn với Mokṣa—Sự Giải Thoát Tối Thượng. Nhưng Mokṣa không nương tựa vào bất cứ điều gì; nó an lập trong chính tự tánh của mình.” Vì thế, lời dạy vạch ra thứ bậc nương tựa từ tự ngã mang thân đến nền tảng vô điều kiện, cho thấy giải thoát là chỗ rốt ráo, tự đầy đủ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a chain of dependence: the individual self relies on the Lord; the Lord is identified with/grounded in Nārāyaṇa; Nārāyaṇa is connected with Mokṣa (the supreme release). Mokṣa alone is independent—self-established—indicating liberation as the ultimate, unconditioned reality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the highest good. Here he shifts to a metaphysical explanation, describing how all conditioned beings and divine forms ultimately point toward Mokṣa as the final, self-sufficient principle.