Shloka 16
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
स्वयमुत्पद्यते जन्तु: स्वयमेव विवर्धते । सुखदु:खे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति,प्राणी स्वयं जन्म लेता है, स्वयं बढ़ता है और स्वयं ही सुख-दुःख तथा मृत्युको प्राप्त होता है”
svayam utpadyate jantuḥ svayam eva vivardhate | sukha-duḥkhe tathā mṛtyuṁ svayam evādhigacchati ||
Bhīṣma nói: Hữu tình tự theo dòng của mình mà sinh, tự theo dòng của mình mà lớn; cũng vậy, tự mình mà nếm trải lạc và khổ, thậm chí cả cái chết—tùy theo số phận do chính nghiệp của mình tạo nên. Lời dạy này nhấn mạnh trách nhiệm đạo đức của cá nhân: rốt cuộc không ai có thể trút gánh kết quả đời mình lên kẻ khác.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches moral and existential accountability: birth, growth, experiences of pleasure and pain, and the encounter with death are to be understood as outcomes that the individual being must undergo in accordance with its own karmic trajectory, rather than blaming external agents.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and right understanding after the war. Here he emphasizes a reflective, ethical stance: recognizing one’s own role in shaping and bearing life’s results, which supports steadiness, humility, and responsible conduct.