Shloka 13
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
सत्त्वं रजस्तम: काल: कर्म बुद्धिश्च भारत । मनःषष्ठानि चैतेषु ईश्वर: समकल्पयत्
sattvaṁ rajas tamaḥ kālaḥ karma buddhiś ca bhārata | manaḥ-ṣaṣṭhāni caiteṣu īśvaraḥ samakalpayat bharatanandana ||
Bhīṣma nói: “Hỡi Bharata, hỡi niềm hoan hỷ của dòng Bharata, Đấng Tối Thượng đã tạo dựng trong các hữu tình mang thân xác những thành tố sattva, rajas và tamas; lại còn thời gian, nghiệp (karma) và trí tuệ (buddhi)—cùng với tâm (manas) được kể là căn thứ sáu giữa các năng lực. Vì thế, khí cụ nội tại khiến muôn loài suy nghĩ, lựa chọn và hành động không hề ngẫu nhiên, mà là một sự ban cho có trật tự; từ đó phát sinh cả cuộc giằng co đạo đức lẫn khả năng tự chế ngự bằng kỷ luật.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse explains that embodied life operates through an ordained inner framework: the three guṇas (sattva, rajas, tamas), along with time, karma, and buddhi, and the mind as the coordinating sixth faculty among the senses. Ethical life therefore involves understanding these forces and cultivating discernment so that action is guided rather than driven.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues a philosophical-ethical exposition on the constituents of the person and the causes behind behavior. He frames human agency and moral responsibility within a cosmic order established by Īśvara.