Shloka 34
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
“त्रेतायुग आनेपर धर्मका प्रचार एक चौथाई कम हो जाता है, द्वापरमें धर्मके दो ही पैर रह जाते हैं; परंतु कलियुगमें तो धर्मका चतुर्थ भाग ही शेष रह जाता है ।।
tretāyuge ānepare dharmasya pracāraḥ pādonaḥ bhavati; dvāpare dharmasya dvau eva pādau tiṣṭhataḥ; kaliyuge tu dharmasya caturtha-bhāga-mātraḥ śiṣyate. tathā kaliyuge prāpte rājño duścaritena ca kāla-viśeṣasya prabhāvena ca dharmasya ṣoḍaśī kalā-mātrā śeṣā bhaviṣyati.
Humatsena nói: “Trong thời Tretā, sự truyền bá và sức mạnh của dharma suy giảm một phần tư; sang thời Dvāpara, dharma chỉ còn lại hai ‘chân’; còn đến thời Kali thì chỉ còn một phần tư dharma mà thôi. Và khi thời Kali đến, do hạnh kiểm bại hoại của nhà vua, lại do sức ép đặc thù của chính thời đại ấy, toàn thể dharma sẽ chỉ còn lại một phần mười sáu. Lời dạy là: trật tự đạo đức suy tàn không chỉ vì khuynh hướng của thời đại, mà còn vì sự sai trái của kẻ cầm quyền khiến sự suy tàn ấy tăng tốc và trở nên sâu nặng.”
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
Dharma progressively weakens across the yugas, and in Kali it becomes extremely small; this decline is driven both by the inherent influence of the age (kāla) and by the ruler’s immoral conduct, implying that ethical leadership can either preserve or hasten the collapse of social righteousness.
Humatsena is explaining a doctrinal account of yuga-based moral degeneration, using the metaphor of dharma’s ‘legs’ and fractional portions, and emphasizing that when Kali arrives, the king’s misrule together with the time’s power leaves only a tiny remnant of dharma.