Shloka 15
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्र हेतो: समुद्धूतम्
navanītaṁ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca | tathaiva viduṣāṁ jñānaṁ putra hetoḥ samuddhūtam || yad ūrdhva-pādatayor avāṅ-mūrdhnaś ca paśyati | etasminn eva kṛtye tu vartate buddhir uttamā ||
Vyāsa nói: “Con trai ta, như bơ được khuấy ra từ sữa chua, và như lửa được làm bật lên từ gỗ, cũng vậy, giáo pháp giải thoát này—sinh ra tri kiến chân thật—đã được rút ra cho bậc học giả bằng cách ‘khuấy’ các kinh điển. Và bất cứ điều gì con người tri nhận là ‘tôi’ trong thân—từ lòng bàn chân trở lên và từ đỉnh đầu trở xuống—chính nơi tác vụ ấy mà trí tối thượng (buddhi) đang vận hành. Cảm thức ‘tôi’ trong thân, kỳ thực chỉ là một biến dạng của trí.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberating knowledge is not invented but extracted as an essence through disciplined inquiry—like butter from curd or fire from wood. The verse also points to a key psychological insight: the sense of ‘I’ tied to the body is a function (a modification) of buddhi, not the true Self; recognizing this supports detachment and the pursuit of mokṣa.
Vyāsa addresses his ‘son’ (the listener in the discourse) and justifies the mokṣa-śāstra he is presenting: it is distilled from the broader śāstric tradition. He then analyzes embodied self-perception, explaining that the intellect’s activity constructs the body-centered ‘I’-sense.