Shloka 35
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
अजं पुराणमजरं सनातन यदिन्द्रियेरुपलभेत निश्चलै: । अणोरणीयो महतो महत्तरं तदात्मना पश्यति मुक्तमात्मवान्
ajaṁ purāṇam ajaraṁ sanātanaṁ yad indriyaiḥ upalabheta niścalaiḥ | aṇor aṇīyo mahato mahattaraṁ tad ātmanā paśyati muktam ātmavān | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake ye kāma-krodha-lobha-bhayaṁ pañcamaṁ svapnam—ime pañca doṣāḥ—tān pūrṇatayā ucchindhyāt | teṣu krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṁ karoti | yaḥ sva-manaḥ vaśaṁ nītaḥ sa eva yogī niścalena manasā buddhyā indriyaiś ca yasyopalabdhiḥ, taṁ ajanmānaṁ purātanam ajaram sanātanaṁ nitya-muktaṁ aṇor api aṇīyāṁsaṁ mahato 'pi mahāntaṁ paramātmānam ātmanā anubhavati ||
Vyāsa nói: Vị yogin tự chế, khiến tâm, trí và các căn trở nên bất động, liền chứng ngộ trong chính mình Đấng Tối Thượng—vô sinh, cổ xưa, không hoại, vĩnh hằng, thường tự do—vi tế hơn cái vi tế nhất và vĩ đại hơn cái vĩ đại nhất. Vì thế, bậc trí phải nhổ tận gốc năm lỗi được dạy trong yoga: dục, sân, tham, sợ hãi, và ngủ mê/si ám. Hãy thắng sân bằng śama (sự an tĩnh, chế ngự tâm), thắng dục bằng cách từ bỏ saṅkalpa (ý chí bám chấp cưỡng bức). Do nuôi dưỡng sattva, người kiên định có thể xua tan cơn buồn ngủ; khi đã điều phục được tâm, người ấy trực nghiệm Tối Thượng bằng chính tự ngã.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation is gained through steady mind, intellect, and senses, enabling direct realization of the unborn, eternal Supreme Self. Practically, the aspirant must eradicate five yogic defects—desire, anger, greed, fear, and sleep/torpor—by calm restraint (for anger), renunciation of binding resolve (for desire), and cultivation of sattva (to dispel sleep and dullness).
In the Śānti Parva’s mokṣa-oriented instruction, Vyāsa delivers a teaching on yogic discipline: he describes the nature of the Supreme Self and then prescribes ethical-psychological practices for the seeker—conquering inner enemies and cultivating sattva—so that realization becomes possible.