Shloka 36
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
चक्षुराहारसंहारैर्मनसा दर्शनेन च । समाहितचित्त मुनिको चाहिये कि वह हृदयके राग आदि दोषोंको नष्ट करके योगमें सहायता पहुँचानेवाले देश
cakṣur-āhāra-saṁhāraiḥ manasā darśanena ca | samāhita-citto munir hṛdayasya rāgādi-doṣān nirhṛtya yogopakārakeṣu deśa-karma-anurāga-artha-upāya-apāya-niścaya-cakṣuḥ-āhāra-saṁhāra-manas-darśaneṣu dvādaśasu yogeṣv āśritya dhyāna-yogaṁ abhyaset || naiva icchati na ca anicchaḥ yātrā-mātra-vyavasthitaḥ | nirlobho vyathā-rahitaś ca jitendriyaḥ | na kṛtyena prayojanaṁ tasya na ca akṛtyenaiva | yasya indriyāṇi manaś ca kadācit na calanti | yasya manorathaḥ paripūrṇaḥ | yaḥ sarva-bhūteṣu sama-dṛṣṭiṁ maitrī-bhāvaṁ ca dhārayati | loṣṭa-aśma-kāñcanaṁ samam paśyati | priya-apriyeṣu abheda-darśī | dhīraḥ nindā-stutyoḥ samaḥ | sarva-bhogeṣu niḥspṛhaḥ | dṛḍhaṁ brahmacarya-vrate sthitaḥ | sarva-bhūteṣu ahiṁsā-bhāva-varjitaḥ sa sāṅkhya-yogī saṁsāra-bandhanāt mucyate ||
Vyāsa nói: Bậc hiền giả có tâm định tĩnh trước hết phải diệt trừ các lỗi nội tâm như tham luyến, rồi thực hành thiền định, nương vào mười hai chỗ nâng đỡ cho yoga: nơi chốn đúng, hành động đúng, tình cảm có kỷ luật, mục tiêu thích đáng, phương tiện khéo léo, biết rõ hiểm họa, quyết tâm vững chắc, giữ gìn cái nhìn, điều hòa ăn uống, chế ngự, điều phục tâm, và chánh kiến. Người trí ấy không chạy theo sự vật, cũng không co rút trong ghét bỏ; chỉ bằng lòng với những gì đến để duy trì mạng sống. Không tham, không xao động, làm chủ các căn; không bị thúc ép bởi sự phải làm, cũng không kiêu vì không làm. Căn và tâm không tán loạn; chí nguyện đã viên thành. Người ấy nhìn muôn loài bằng bình đẳng và thân ái; thấy đất, đá, vàng như nhau. Với người ấy không có phân chia thân–sơ; vững chãi, bình đẳng trước chê và khen. Không khát cầu dục lạc, kiên trú trong lời nguyện phạm hạnh (brahmacarya), và không hề có ý làm hại sinh linh—vị Sāṅkhya-yogin ấy được giải thoát khỏi trói buộc của luân hồi.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation comes through disciplined meditation supported by practical restraints (place, conduct, regulated senses and food, right view) and by inner virtues: freedom from craving and aversion, contentment with necessities, mastery of senses, equal regard for all beings, equanimity in praise and blame, celibate restraint, and non-violence.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa instructs on the marks of a true contemplative (Sāṅkhya-yogin) and outlines the disciplines and attitudes by which a sage practices meditation and becomes free from saṁsāra.