Shloka 15
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
साधक वाणीका संयम करके पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, बुद्धि और अहंकार-सम्बन्धी सात धारणाओंको सिद्ध करता है। इनके विषयों (गन्ध, रस, रूप, स्पर्श, शब्द, अहंवृत्ति और निश्चय) से सम्बन्धित सात प्रधारणाएँ इनकी पार्श्ववर्तिनी एवं पृष्ठवर्तिनी हैं ।।
kramaśaḥ pārthivaṃ yac ca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ | jyotiṣo yat tadaiśvaryam ahaṅkārasya buddhitaḥ | avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate ||
Vyāsa nói: “Nhờ tu tập và chế ngự lời nói, hành giả thành tựu bảy phép trì niệm liên hệ đến: đất, nước, lửa, gió, hư không, trí (buddhi) và ngã chấp (ahaṃkāra). Và có bảy ‘trì niệm chủ’ tương ứng với các đối tượng của chúng—mùi, vị, sắc, xúc, thanh, dòng vận hành của ngã và sự quyết định—như ở hai bên và phía sau. Theo thứ tự, hành giả nắm quyền năng của đất, nước, lửa, gió, hư không, rồi đến ngã và trí; sau đó, tuần tự, còn đạt cả uy quyền của Brahman Vô Hiển (avyakta).”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Spiritual progress is sequential: through restraint and disciplined practice, one gains mastery over the gross elements, then over the subtle inner faculties (ego and intellect), and finally realizes the Unmanifest. The verse reframes ‘power’ as self-mastery leading toward liberation rather than external control.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa describes a yogic ascent. He outlines how a sādhaka, advancing step by step, transcends the elemental and psychological layers of experience and ultimately reaches the level of the avyakta.