Shloka 38
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
तथा हि मुसलैह्हन्यु: शरीरं तत् पुनर्भवेत् । पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते
tathā hi musalaiḥ hanyuḥ śarīraṃ tat punar bhavet | pṛthagjñānaṃ yad anyac ca yenaitan nopapadyate ||
Bhīṣma nói: “Theo lối lập luận ấy, nếu một thân thể bị đánh gục bằng chùy gậy, thì chính thân ấy cũng có thể sinh khởi trở lại. Còn nếu người ta khăng khăng rằng có một nhận thức riêng biệt—một cái gì khác—khiến điều ấy không xảy ra, thì ta hỏi: cái gì là sở y vật chất (upādāna) cho ‘dòng tâm thức tương tợ’ mà các ông nêu ra? Nếu bảo khoảnh khắc tâm thức ngay trước đó là sở y, thì không thể, vì nó đã diệt mất. Nếu lại nói chính sự diệt của khoảnh khắc trước là nguyên nhân sinh ra khoảnh khắc tương tợ kế tiếp, thì ngay cả một thân thể bị chùy gậy phá hủy cũng sẽ, chỉ do sự diệt ấy, trở thành nguyên nhân cho một thân khác tái sinh—một hệ quả không thể chấp nhận.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma presses a causal-logic critique: if one claims a continuous ‘similar’ cognition arises without a persisting basis—either from a vanished prior cognition or from its mere destruction—then the theory yields absurd consequences. A coherent account of karmic continuity and rebirth requires an intelligible causal substrate or linkage, not mere momentary cessation.
In Shanti Parva’s philosophical discussion, Bhishma addresses an opponent’s claim that different persons’ cognitions are wholly distinct, so one person cannot experience another’s karmic results. Bhishma challenges the opponent to explain what underlies the supposed homogeneous stream of cognition, using the ‘body smashed by clubs re-arising’ analogy to show the flaw in making mere destruction a cause.