Shloka 23
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
परप्रत्ययसर्गे तु नियतिननिवर्तते । भावान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम्
para-pratyaya-sarge tu niyatiḥ na nivartate | bhāvānta-prabhava-prajñā āsate ye viparyayam ||
Bhishma nói: Trong dòng hiện hữu được định hình bởi sự nương tựa vào “cái khác” (những chỗ dựa và quan niệm bên ngoài), số mệnh không quay đầu. Nhưng những ai có tuệ giác sinh từ sự chuyển hóa của hữu thể—những người an lập trong tri kiến chân thật—không còn ở trong trạng thái trái nghịch ấy; còn kẻ trú trong tình trạng đối nghịch, vô minh chưa dứt, vẫn bị nghiệp phần đã định thúc đẩy và xoay vần trong vòng sinh tử.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma contrasts two conditions: those grounded in external, mistaken reliance remain bound to niyati (often understood as prārabdha-driven worldly momentum), while those whose wisdom arises from an inner transformation (true knowledge) are not held in the contrary state of error and are effectively free from bondage to the cycle of birth and death.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma teaches Yudhishthira about the difference between the ignorant person who continues under the compulsion of fate and samsara, and the knower whose awakened insight breaks the binding force of karmic continuity.