Shloka 16
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
शब्दरागाच्छोत्रमस्य जायते भावितात्मन: । रूपरागात् तथा चक्षुप्राणं गन्धचिकीर्षया
śabdarāgāc chotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ | rūparāgāt tathā cakṣuḥ prāṇaṃ gandha-cikīrṣayā ||
Bhishma nói: Ở người mà nội tâm đã được nhào nặn bởi những ấn tượng từ trước, sự chấp trước vào âm thanh làm phát sinh năng lực nghe. Sự chấp trước vào hình sắc cũng làm phát sinh năng lực thấy; và thôi thúc muốn nắm bắt hương thơm làm phát sinh cơ quan khứu giác. Vì thế, các giác quan hiển lộ tùy theo khuynh hướng và dục vọng của tâm.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the senses are not merely physical givens; they manifest and operate in line with the mind’s attachments—craving for sound, form, and fragrance conditions the arising and strengthening of hearing, sight, and smell. Ethically, it points to desire (rāga) as a root that shapes perception and bondage.
In the Shanti Parva’s instruction, Bhishma is explaining to the listener a causal account of how sensory faculties arise in embodied beings, linking each sense to a corresponding attachment or desire, as part of a broader teaching on mind, conduct, and liberation-oriented understanding.