Shloka 31
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
अथवा बुद्धिको वशमें करनेके लिये शास्त्रविहित मन्त्रयुक्त यज्ञादि कर्मको कुछ लोग दोषयुक्त बताते हैं; परंतु वह मन्त्रयुक्त यज्ञादि धर्म भी निष्कामभावसे किये जानेपर वैराग्यका हेतु है। तथा शुद्ध धर्म--शम, दम आदिके निरन्तर पालनमें भी वही निमित्त बनता है ।।
athavā buddhiko vaśaṃ meṃ karane ke liye śāstravihita mantrayukta yajñādi karmako kucha loga doṣayukta batāte haiṃ; paraṃtu vah mantrayukta yajñādi dharma bhī niṣkāmabhāvase kiye jāne para vairāgyakā hetu hai. tathā śuddha dharma—śama, dama ādike nirantara pālanameṃ bhī vahī nimitta banatā hai. rajasātha dharmayuktāni kāryāṇyapi samāprute. arthayuktāni cātyartha kāmān sarvāśva sevate.
Bhishma giải thích rằng có người chê bai các nghi lễ do kinh điển quy định, có kèm thần chú—như tế tự (yajña)—là khiếm khuyết, nhất là khi dùng chúng để chế ngự trí. Nhưng khi những bổn phận nghi lễ ấy được thực hành với tâm vô cầu (không mưu lợi riêng), chính chúng trở thành nguyên nhân của ly tham (vairāgya), giúp người ta quay lưng với chấp thủ. Cũng vậy, chúng nâng đỡ việc hành trì chính pháp thanh tịnh một cách bền bỉ—tự tĩnh và điều phục các căn (śama, dama, v.v.). Trái lại, khi một người bị rajas chi phối, ngay cả những việc làm của hắn cũng vướng vào phi pháp và mưu cầu tư lợi, và hắn đắm chìm trong dục lạc với sự bám víu mãnh liệt.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Scripturally prescribed, mantra-based ritual actions are not inherently obstacles; when performed without desire for personal reward, they can cultivate detachment and support inner disciplines like śama (mental restraint) and dama (sense-control). Conversely, when dominated by rajas, a person’s actions become mixed with self-interest and drift toward adharma and compulsive enjoyment.
In Bhishma’s instruction to Yudhishthira in the Śānti Parva, he contrasts two orientations to action: (1) ritual and duty performed in a desireless spirit that purifies and steadies the mind, and (2) action driven by rajas, which turns even ordinary undertakings into pleasure- and profit-centered behavior, leading to moral decline.