Shloka 17
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
उदारचित्त पुरुष सत्य, शौच, सरलता, त्याग, तेज, पराक्रम, क्षमा, धैर्य, बुद्धि, मन और तपके प्रभावसे समस्त विषयात्मक भावोंपर आलोचनात्मक दृष्टि रखते हुए शान्तिकी इच्छासे अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखे ।।
udāracittaḥ puruṣaḥ satyaśauca-saralatā-tyāga-tejaḥ-parākrama-kṣamā-dhairya-buddhi-manas-tapaḥ-prabhāvāt samasta-viṣayātmaka-bhāveṣu ālocanātmikāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā śānti-kāmaḥ svendriyāṇi saṃyame niveśayet || sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ | cakravat parivartante hṛjñānāj jantavo bhūśam ||
Bhishma nói: Người có tâm hồn cao thượng, nhờ sức mạnh của chân thật, thanh tịnh, ngay thẳng, xả ly, tinh lực, dũng mãnh, khoan dung, kiên định, trí tuệ, tâm đã được điều phục và khổ hạnh, phải nhìn một cách phê phán mọi xung động sinh từ giác quan; và vì mong cầu an tịnh, hãy chế ngự các căn. Bởi các hữu tình, bị ba guna—sattva, rajas và tamas—làm mê hoặc, cứ xoay vần như bánh xe, bị thúc đẩy mạnh mẽ bởi nhận thức nội tâm của ý và những mê lầm của nó.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Cultivate inner virtues (truth, purity, simplicity, renunciation, vigor, forgiveness, steadiness, discernment) and use them to examine sense-impulses critically; then restrain the senses for the sake of peace. Otherwise, beings remain trapped in cyclical fluctuation under the influence of the three guṇas.
In the Śānti Parva instruction, Bhīṣma continues advising on the path to peace and liberation: he prescribes ethical and psychological disciplines and explains how the guṇas (sattva, rajas, tamas) keep creatures revolving in recurring patterns unless checked by discernment and self-restraint.