Shloka 25
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
पुरुषाधिछितान् भावान् प्रकृति: सूयते यदा । हेतुयुक्तमत: पूर्व जगत् सम्परिवर्तते,पुरुषद्वारा संकल्पमें लाये गये विविध पदार्थोकी रचना प्रकृति ही करती है। इस प्रकृतिसे सर्वप्रथम कारणसहित जगत् उत्पन्न होता है
puruṣādhiṣṭhitān bhāvān prakṛtiḥ sūyate yadā | hetuyuktam ataḥ pūrvaṁ jagat samparivartate ||
Bhīṣma nói: Khi Tự Tánh (prakṛti) sinh khởi các trạng thái và hình tướng khác nhau dưới sự chủ trì của Ngã Nhân (puruṣa), chính Tự Tánh ấy tạo tác muôn vật được Ngã Nhân khởi niệm. Từ Tự Tánh này, trước hết thế giới phát sinh cùng trật tự nhân duyên; rồi vũ trụ tiếp diễn trong những vòng biến chuyển tuần hoàn.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a Sāṅkhya-style account: the conscious principle (puruṣa) provides superintendence/intent, while prakṛti is the productive power that actually manifests the world. The universe arises with an intelligible causal structure (hetuyukta) and then continues through cyclical transformations.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma explains to Yudhiṣṭhira the metaphysical basis of creation—how prakṛti, under the presiding presence of puruṣa, produces the manifold world and how that world proceeds through ongoing cycles of change.