Shloka 13
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
इस जगतमें पृथ्वीके रूपसे जलका ही रूप महान् है। जलसे तेज अति महान है
bhīṣma uvāca | asmin jagati pṛthivī-rūpeṇa jalasyaiva rūpaṃ mahān | jalāt tejo 'ti-mahān, tejaso vāyur mahān, vāyor ākāśaṃ mahān | ākāśān manaḥ parataraṃ sūkṣmaṃ śreṣṭhaṃ mahān | manaso buddhir mahān, buddheḥ kālaḥ (prakṛtiḥ) mahān, kālād bhagavān viṣṇur anantaḥ sūkṣmaḥ śreṣṭho mahān | etat sarvaṃ jagat tasyaiva sṛṣṭiḥ | tasya bhagavato viṣṇor na kaścid ādir na madhyaṃ nānto 'sti || anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ | atyeti sarva-duḥkhāni; duḥkhaṃ hi kṣayavad ucyate ||
Bhīṣma nói: “Trong thế gian này, hình tướng gọi là ‘đất’ thật ra là một sự hiển lộ lớn của nước. Lớn hơn nước là lửa; lớn hơn lửa là gió; lớn hơn gió là hư không. Vượt lên trên hư không là tâm—tinh tế hơn, cao hơn và lớn hơn. Lớn hơn tâm là trí (buddhi); lớn hơn trí là Thời gian, tức Prakṛti. Vượt lên trên Thời gian là Đấng Cát Tường Viṣṇu—vô tận, tinh tế, tối thượng và vĩ đại. Toàn thể vũ trụ này là sáng tạo của Ngài. Nơi Viṣṇu ấy không có khởi đầu, không có đoạn giữa, cũng không có tận cùng. Vì không có đầu, giữa và cuối, Ngài bất hoại; bởi vậy Ngài vượt ngoài mọi sầu khổ, vì sầu khổ được nói là thuộc về những gì phải hoại diệt.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma presents a graded hierarchy from gross elements up to mind, intellect, and Time/Prakriti, culminating in Vishnu as the supreme, beginningless and endless reality. Because the Lord is imperishable (not subject to decay), He is beyond all sorrow, which is tied to perishable things.
In the Shanti Parva’s instruction-setting, Bhishma is teaching about ultimate reality and the causes of suffering. He explains a cosmological and psychological ascent and identifies Vishnu as the source of the universe and as transcending the cycle of change that produces grief.