Shloka 7
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
अभयं चानिमित्तं च न तत् क्लेशसमावृतम् । द्वाभ्यां मुक्त त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च,परमात्माका परमधाम विनाशके भयसे रहित है; क्योंकि वह कारणरहित नित्य-सिद्ध है। वह अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष और अभिनिवेश नामक पाँच क्लेशोंसे घिरा हुआ नहीं है। उसमें प्रिय और अप्रिय ये दो भाव नहीं हैं*। प्रिय और अप्रियके हेतुभूत तीन गुण--सत्त्व, रज और तम भी नहीं हैं तथा वह परमधाम भूत, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, उपासना, कर्म, प्राण और अविद्या--इन आठ पुरियोंसे: भी मुक्त है। वहाँ ज्ञाता, ज्ञान और ज्ञेय--इस त्रिपुटीका भी अभाव है
abhayaṃ cānimittaṃ ca na tat kleśasamāvṛtam | dvābhyāṃ muktaṃ tribhir muktam aṣṭābhis tribhir eva ca ||
Bhishma nói: “Thực tại tối thượng ấy không sợ hãi và không do một nguyên nhân bên ngoài nào; nó không bị che phủ bởi các phiền não. Nó vượt khỏi đôi đối đãi ưa và ghét; vượt khỏi ba guṇa—sattva, rajas, tamas—vốn sinh ra những phản ứng ấy; và cũng vượt khỏi tổ hợp tám phần của đời sống hữu thân. Ở đó, ngay cả bộ ba ‘người biết, sự biết, cái được biết’ cũng không còn; vì thế được dạy là thượng giới tối cao, vượt ngoài hoại diệt và sợ hãi.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse characterizes the Supreme as unconditioned and fearless: not obscured by kleśas, not driven by dualities (like/dislike), not constituted by the three guṇas, and transcending the structures of embodied experience—so completely that even the subject–object–knowledge triad is absent.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he describes the nature of the highest abode/Reality by negating layers of bondage—afflictions, dualities, guṇas, and cognitive triads—to guide the listener toward non-attached, discriminative understanding.