Shloka 13
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
भरतनन्दन! श्रोत्र आदि पाँच इन्द्रियाँ और मन--ये जीवात्माको विषयोंका ज्ञान करानेवाले हैं। शरीरमें इन छः के अतिरिक्त सातवीं बुद्धि और आठवाँ क्षेत्रज्ञ है ।।
bharatanandana! śrotrādīni pañcendriyāṇi ca manaś ca—etāni jīvātmanaḥ viṣayajñāna-kārakāṇi. śarīre etebhyaḥ ṣaḍbhyaḥ pṛthak saptamī buddhir aṣṭamaḥ kṣetrajñaś ca. cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ; buddhir adhyavasānāya; kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ.
Bhīṣma nói: “Hỡi hậu duệ Bharata, năm giác quan bắt đầu từ thính giác cùng với tâm (manas) — ấy là những khí cụ nhờ đó ngã cá thể (jīva) biết được các đối tượng. Trong thân này, ngoài sáu thứ ấy còn có thứ bảy là buddhi (trí quyết đoán), và thứ tám là kṣetrajña (Tự Ngã). Mắt dùng để thấy; tâm khởi nghi và phân vân; buddhi đem lại sự quyết định; còn kṣetrajña an trụ như một chứng nhân.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes the functions of the senses, mind, intellect, and the kṣetrajña (Self): senses present objects, mind doubts and oscillates, intellect decides, while the Self remains a detached witness. Ethical steadiness comes from not mistaking the mind’s fluctuations for the Self.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma explains an inner psychology of cognition—how perception and decision arise—and points to the kṣetrajña as the witnessing consciousness, supporting Yudhiṣṭhira’s pursuit of dharma through self-understanding.