Shloka 6
Ācāra-vidhi (Rules of Conduct) — Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Catalogue
बस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रित: । वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपान: परिवर्तते,अपान वायु जठरानल, मूत्राशय और गुदाका आश्रय ले मल एवं मूत्रको निकालता हुआ ऊपरसे नीचेको घूमता रहता है
bastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ | vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate ||
Bharadvāja nói: Khí apāna-vāyu, nương nơi vùng gốc bàng quang, hậu môn và ngọn lửa tiêu hóa, luôn vận hành theo chiều đi xuống; mang theo nước tiểu và phân, nó tống xuất chúng ra khỏi thân. Lời dạy này nhấn mạnh sự hiểu biết kỷ luật, thẳng thắn về các chức năng thân thể như một phần của tự tri và tự chế, nâng đỡ đời sống đạo đức bằng sự sáng tỏ về thân phận hữu thân.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a clear understanding of the apāna-vāyu as the vital force responsible for downward movement and elimination. Such knowledge supports self-mastery: recognizing the body’s processes without attachment helps cultivate restraint, purity, and steadiness in dharmic living.
In a didactic explanation, Bharadvāja describes how apāna operates in the body—taking support near the bladder-root, anus, and digestive fire, and moving downward to carry and expel urine and feces—within a broader Shānti Parva discussion on inner discipline and the constituents of embodied life.