Shloka 3
Gṛdhra–Jambuka Saṃvāda (Dialogue of the Vulture and the Jackal) — On Grief, Kāla, and Resolve
'प्रियतम! आपने कभी मेरा अप्रिय किया हो, इसका मुझे स्मरण नहीं है। सारी स्त्रियाँ अनेक पुत्रोंसे युक्त होनेपर भी पतिहीन होनेपर शोकमें डूब जाती हैं ।।
priyatama! āpane kadācid mama apriyaṃ kṛtaṃ syāt, iti me smaraṇaṃ na asti. sarvāḥ striyaḥ aneka-putra-yuktā api pati-hīnāḥ satyaḥ śoke nimagnā bhavanti. śocyā bhavati bandhūnāṃ pati-hīnā tapasvinī. lālitāhaṃ tvayā nityaṃ bahu-mānāc ca pūjitā.
Bhīṣma nói: “Người yêu dấu, ta không nhớ rằng nàng từng làm điều gì khiến ta phiền lòng. Dẫu một người phụ nữ có nhiều con trai, nếu không có chồng, nàng vẫn chìm trong sầu khổ. Một người đàn bà khổ hạnh mà không có chồng sẽ trở thành đối tượng đáng thương ngay cả đối với chính bà con thân thuộc của mình. Nàng luôn nâng niu ta, và vì lòng kính trọng sâu xa, nàng đã tôn kính ta và giữ gìn ta với sự cung kính xứng đáng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a social-ethical observation: the absence of a husband is portrayed as a profound source of vulnerability and grief for a woman, regardless of having sons, and it stresses the duty of relatives to treat her with honor and care rather than letting her become ‘pitiable’ in the family sphere.
Bhishma addresses a ‘beloved’ person, affirming that he remembers no offense from them, and then frames the emotional and social condition of a husbandless woman—pitiable even among kin—before acknowledging that the addressee has consistently cherished and honored him.