Shloka 39
आपद्धर्मनिर्णयः — विश्वामित्र-श्वपचसंवादः
Apaddharma Determination: Dialogue of Viśvāmitra and the Śvapaca
करिष्ये जीविते यत्नं यावद् युक्त्या प्रतिग्रहात् | “तथापि मुझ-जैसे बुद्धिमानूको घबराना नहीं चाहिये। अतः: जहाँतक युक्ति काम देगी, परस्पर सहयोगका आदान-प्रदान करके मैं जीवन-रक्षाके लिये प्रयत्न करूँगा ।। ३८ ई ।। न हि बुद्धयान्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारद:,“बुद्धिमान, विद्वान् और नीतिशास्त्रमें निपुण पुरुष भारी और भयंकर विपत्तिमें पड़नेपर भी उसमें डूब नहीं जाता है--उससे छूटनेकी चेष्टा करता है
kariṣye jīvite yatnaṁ yāvad yuktyā pratigrahāt |
Bhīṣma nói: “Chừng nào lý trí đúng đắn còn có thể vận dụng, ta sẽ gắng sức giữ lấy mạng sống bằng cách nhận và trao sự nâng đỡ lẫn nhau. Bởi người trí—có năng lực phân biệt và được rèn luyện trong nītiśāstra, khoa học về phép trị và đạo lý—dẫu bị cơn tai ương lớn lao, ghê gớm ập đến cũng không chìm đắm; người ấy nỗ lực để thoát ra.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in severe adversity, a truly wise person does not collapse into despair; using yukti (sound reasoning) and appropriate means—including mutual assistance—he continues to strive for protection of life and a way out of danger.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and nīti. Here he emphasizes practical wisdom: when threatened by calamity, one should employ reasoned strategy and reciprocal support to safeguard life rather than surrender to fear.