Shloka 21
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
यथा मृगस्य विद्धस्य पदमेकं पद नयेत् । लक्षेद् रुधिरलेपेन तथा धर्मपदं नयेत्
yathā mṛgasya viddhasya padam ekaṃ pada nayet | lakṣed rudhiralepena tathā dharmapadaṃ nayet ||
Bhishma nói: Cũng như dấu chân con nai bị mũi tên bắn trúng có thể lần theo từng bước—vì vệt máu bôi trên dấu chân ấy chỉ cho người thợ săn biết nơi nó đã đi—thì cũng vậy, người ta có thể được dẫn đến “dấu chân” chân thực của dharma. Bản tính thật của dharma cực kỳ khó nhận ra, như dấu vết của loài rắn; nhưng dharma nào (1) được Veda truyền dạy, (2) được các Smṛti xác nhận, (3) được bậc hiền thiện thực hành, và (4) được chính nội tâm chấp thuận là lành thiện, đáng quý, thì dharma ấy được xem là đầy đủ bốn phần, trở thành ngọn chỉ đường giúp đạt đến hình tướng chân thật của dharma. Ai giảng dạy dharma như vậy mới thật là người biết dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is subtle and difficult to identify, but it can be reliably approached through a fourfold guide: what the Veda enjoins, what the Smṛtis endorse, what good people practice, and what a purified conscience finds wholesome and dear. Teaching and following such dharma is the mark of a true dharma-knower.
In Bhishma’s instruction during the Śānti Parva, he uses a vivid hunting simile: a wounded deer leaves a blood-marked trail that guides the hunter to its location. Likewise, the fourfold criteria function as a ‘trail’ that leads a seeker toward the authentic understanding of dharma, which is otherwise as hard to trace as a serpent’s track.