Shloka 47
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
न च राज्यसमो धर्म: कश्चिदस्ति परंतप । धर्म: संशब्दितो राज्ञामापदर्थमतोडन्यथा
na ca rājya-samo dharmaḥ kaścid asti parantapa | dharmaḥ saṃśabdito rājñām āpad-artham ato 'nyathā, parantapa ||
Bhīṣma nói: “Hỡi kẻ thiêu đốt quân thù, không có bổn phận nào sánh bằng việc bảo hộ và duy trì vương quyền. ‘Dharma’ được nói đến ở đây chỉ được quy định cho bậc trị vì như một biện pháp khẩn cấp trong thời loạn nạn; không nên xem đó là quy tắc thường nhật trong hoàn cảnh bình thường.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma prioritizes rāja-dharma: for a ruler, safeguarding the kingdom is the highest duty. He also draws a boundary—certain exceptional measures (āpad-dharma) are permitted only during crises and should not be normalized in peaceful times.
In Śānti Parva, Yudhiṣṭhira receives instruction from Bhīṣma on statecraft and ethics after the war. Here Bhīṣma clarifies that the earlier-discussed special rule is meant for emergencies affecting rulers, while the ordinary standard of conduct applies otherwise.