Shloka 21
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
यथा वै ब्राह्मण: सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् । अभोज्यान्नानि चाश्रीयात् तथेदं नात्र संशय:
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet | abhojyānnāni cāśrīyāt tathā idaṃ nātra saṃśayaḥ ||
Bhīṣma nói: “Cũng như một brāhmaṇa, khi chìm trong khốn quẫn vì thiếu kế sinh nhai, có thể chủ tế tế lễ cho kẻ vốn không đủ tư cách làm chủ tế, và để giữ mạng còn có thể dùng đến thức ăn vốn bị cấm—thì cũng vậy, bổn phận đã nêu cho kṣatriya ở câu trước phải được hiểu theo cùng một lẽ ấy. Không có gì phải nghi ngờ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In extreme hardship (āpaddharma), preserving life and sustaining one’s role may justify limited exceptions to normal rules—such as a brāhmaṇa officiating for an ordinarily ineligible patron or eating normally forbidden food—paralleling emergency duties prescribed for a kṣatriya.
Bhīṣma, instructing on dharma in the Śānti Parva, clarifies that the previous instruction about a kṣatriya’s conduct in crisis should be accepted without doubt, using the brāhmaṇa’s emergency allowances as an analogy.