Shloka 27
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
(ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता सदा | नैपुण्यं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्थ सा मही ।।
bhīṣma uvāca |
ñātīnām anavajñānaṁ bhṛtyeṣv aśaṭhatā sadā |
naipuṇyaṁ cārthacaryāsu yasyaitē tastha sā mahī ||
ālasyaṁ caiva nidrā ca vyasanāny atihāsyatā |
yasyaitāni na vidyante tasyaiva suciraṁ mahī ||
vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṁ caiva rakṣitā |
dharmacaryā sadā yasya tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||
nītimārgānusaraṇaṁ nityam utthānam eva ca |
ripūṇām anavajñānaṁ tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||
utthānaṁ caiva daivaṁ ca tayor nānātvaṁ eva ca |
manunā varṇitaṁ pūrvaṁ vakṣye śṛṇu tadeva hi ||
utthānaṁ hi narendrāṇāṁ bṛhaspatir abhāṣata |
nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha ||
durhṛdāṁ chidradarśī yaḥ suhṛdām upakāravān |
viśeṣavic ca bhṛtyānāṁ sa rājyaphalam aśnute ||
sarvasaṅgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |
utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ ||
Bhishma nói: “Cõi đất vững bền dưới quyền vị vua không khinh rẻ thân tộc, không bao giờ gian trá với bề tôi, và tinh thông việc điều hành của cải cùng công vụ. Đất nước ở lâu với bậc quân vương nơi không có lười biếng, ngủ mê quá độ, nghiện ngập và thói hề hước phù phiếm. Nó bền lâu với vị vua phụng sự bậc trưởng thượng, đầy đại chí, bảo hộ bốn varna, và luôn chuyên cần hành trì dharma. Nó cũng ở lâu với người theo đường lối chính sách đúng đắn, luôn siêng năng, và không coi thường kẻ thù. Xưa kia Manu đã luận về nỗ lực của con người, về số mệnh, và nhiều phân biệt giữa hai điều ấy; nay ta sẽ nói—hãy lắng nghe. Bởi Brihaspati đã dạy các vua rằng sự tinh cần bền bỉ là điều thiết yếu; hỡi bậc ưu tú của nhà Kuru, hãy luôn là người hiểu rõ phép tắc của chính đạo và cả điều trái nghịch. Ai nhận ra chỗ sơ hở của kẻ ác ý, đền đáp ân nghĩa của bạn hiền, và thấu hiểu năng lực riêng của bề tôi—người ấy hưởng quả của vương quyền. Vị vua luôn lo việc quy tụ và giữ vững quốc độ, giàu nghị lực và nhiều đồng minh—đó là bậc vua tối thượng.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A kingdom endures under a ruler who combines ethical restraint (no contempt for kin, no deceit toward servants, devotion to dharma) with practical competence (skill in administration, constant initiative, vigilance toward enemies, and strong alliances).
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising the Kuru king (Yudhiṣṭhira) by listing traits that stabilize sovereignty, then invokes earlier authorities—Manu on effort and fate, and Bṛhaspati on royal exertion and policy—to reinforce his counsel.