Shloka 61
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
उत्पाद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रव: । “कोई कितना ही शुद्ध और उद्योगी क्यों न हो, लोग उसपर दोषारोपण कर ही देते हैं। अपने धार्मिक कर्मोमें लगे हुए वनवासी मुनिके भी शत्रु, मित्र और उदासीन--ये तीन पक्ष पैदा हो जाते हैं ।।
utpādyante trayaḥ pakṣā mitrodāsīnaśatravaḥ | lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ |
Bhīṣma nói: Dẫu một người thanh tịnh và siêng năng theo chính đạo, thiên hạ vẫn tìm lỗi nơi người ấy. Vì vậy, ngay cả một ẩn sĩ sống trong rừng, chuyên chú vào các bổn phận tôn giáo, cũng tất yếu phát sinh ba hạng người quanh mình—bạn, kẻ trung lập, và thù địch. Hơn nữa, kẻ tham lam oán ghét người không tham; kẻ nhút nhát oán ghét người dũng mãnh; cũng theo khuôn ấy, kẻ ngu ghét người trí, kẻ nghèo ghen người giàu, kẻ bất thiện ghét người chính trực, và kẻ xấu xí đố kỵ người đẹp.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that social reactions are not a reliable measure of virtue: even the righteous attract blame, and factions naturally form around any person. He highlights envy as a predictable psychological pattern—those ruled by a vice tend to resent its opposite (greed vs. purity, cowardice vs. courage), so one should remain steady in dharma without seeking universal approval.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on ethics and conduct after the war. Here he explains why even ascetic sages gain supporters, indifferent observers, and opponents, and he illustrates how flawed people often direct hostility toward those who embody virtues they lack.