Shloka 193
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् | परंतु प्राण-संकटके समय, विवाहके अवसरपर, दूसरेके धनकी रक्षाके लिये तथा धर्मकी रक्षाके लिये असत्य बोला जा सकता है
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharma-kāraṇāt | parantu prāṇa-saṅkaṭake samaye vivāha-ke avasarapar dvitīyasya dhanasya rakṣā-kṛte tathā dharmasya rakṣā-kṛte asatyaṃ vaktuṃ śakyate |
Bhīṣma dạy rằng: nói thật là bổn phận trọng yếu, nhưng dharma cũng thừa nhận những ngoại lệ hiếm hoi và bị ràng buộc. Khi cần bảo vệ của cải vì mục đích chính đáng, khi phúc lợi của người khác—dựa trên dharma—đang lâm nguy, và nhất là trong lúc nguy đến tính mạng, vào dịp hôn lễ, hoặc khi phải gìn giữ tài sản của người khác và sự toàn vẹn của chính dharma, thì có thể được phép nói điều không thật. Điểm đạo đức ở đây không phải là cho phép lừa dối, mà là một sự dung thứ rất hẹp, nơi việc giữ mạng và giữ dharma được đặt cao hơn sự thật theo mặt chữ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Truth is a major dharma, but dharma is also contextual: in exceptional situations—especially to protect life, preserve another’s rightful property, or safeguard dharma itself—speaking an untruth may be allowed. The permission is narrow and purpose-bound, not a general approval of deception.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on ethical decision-making. He explains how competing duties can arise and how, in rare cases, the higher aim of protecting life and dharma can override strict literal truth-telling.