Shloka 24
Gaṇānāṃ Vṛttiḥ — On the Sustenance and Cohesion of Assemblies
Gaṇa-nīti
राजन! इसलिये तुम्हें गणराज्यके जो प्रधान-प्रधान अधिकारी हैं, उन सबका सम्मान करना चाहिये; क्योंकि लोकयात्राका महान् भार उनके ऊपर अवलम्बित है ।।
bhīṣma uvāca | rājan! tasmāt tvayā gaṇarājyasya ye pradhāna-pradhānā adhikāriṇaḥ, te sarve satkartavyāḥ; yato lokayātrāyā mahān bhāraḥ teṣūpari avalambitaḥ || mantragūptiḥ pradhāneṣu cāraś ca amitrakarṣaṇa | na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata, śatrusūdana! bhārata! gaṇa-saṅghasya sarve janāḥ gupta-mantraṇāṃ śrotum adhikāriṇo na bhavanti | mantraṇāyā gopanam tathā guptacara-niyoga-kāryaṃ pradhāna-puruṣeṣv eva āyattaṃ bhavati ||
Bhishma nói: Tâu Đại vương, vì thế bệ hạ nên tôn kính mọi vị quan đứng đầu trong chính thể gaṇa, bởi gánh nặng lớn lao của việc nâng đỡ đời sống công cộng đặt trên vai họ. Và hỡi bậc hàng phục kẻ thù, việc giữ kín mưu nghị và dùng gián điệp thuộc về những người lãnh đạo; toàn thể hội chúng không thích hợp để nghe những cuộc bàn luận mật. Trong một phường hội hay liên minh, không phải ai cũng có quyền nghe kế sách bí mật—giữ kín mưu lược và bổ nhiệm người hoạt động kín đáo đúng phép là việc trong tay các bậc chủ chốt.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that even in a republic or confederacy, effective governance requires honoring responsible leaders and maintaining confidentiality in strategic counsel; sensitive deliberations and intelligence work should be entrusted to qualified principal officers, not disclosed to the entire assembly.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises the king on practical statecraft: respect key officials who carry the weight of administration, and keep policy deliberations secret by limiting access to trusted leaders and managing spies through them.