Shloka 16
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
शत्रुके द्वारा उपेक्षा अथवा अवहेलना की जानेपर भी राजा अपने मनमें हिम्मत न हारे। वह मन्त्रियोंसहित मन्त्रवेत्ता महापुरुषोंके साथ कर्त्तव्यका निश्चय करके समय आनेपर जब शत्रुकी स्थिति कुछ डाँवाडोल हो जाय, तब उसपर प्रहार करे और विश्वासपात्र पुरुषोंको भेजकर उनके द्वारा शत्रुकी सेनामें फूट डलवा दे ।।
śatruṇā kṛtām upekṣām avajñāṁ vā prāpya api rājā manasā dhṛtiṁ na hārayet | sa mantribhiḥ saha mantravidbhir mahāpuruṣaiḥ saha kartavyasya niścayaṁ kṛtvā kāle prāpte yadā śatroḥ sthitiḥ kiñcid vyākulā bhavati tadā tasmin prahāraṁ kuryāt | viśvāsapātrān puruṣān preṣya teṣāṁ dvārā śatroḥ senāyāṁ bhedaṁ janayet || ādi-madhyāvasāna-jñaḥ pracchannaṁ ca vidhārayet | balāni dūṣayed asya jānann eva pramāṇataḥ ||
Bhishma nói: “Dẫu bị kẻ thù coi thường hay khinh miệt, bậc quân vương cũng chớ nản lòng. Sau khi bàn định cùng các đại thần và những bậc tinh thông mưu lược, hãy xác định điều phải làm. Khi thời cơ chín muồi—khi thế đứng của địch trở nên chao đảo—hãy ra tay. Lại hãy sai những người thân tín đi gieo bất hòa trong quân địch. Biết rõ lãnh thổ của địch từ đầu đến giữa đến cuối, hãy nghị bàn trong kín đáo; và sau khi đã thẩm định chính xác thực lực của địch, hãy tìm cách làm suy yếu nó bằng cách tạo ra chia rẽ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must maintain inner firmness despite provocation, decide duty through expert counsel, act only at the right moment, and use informed, covert measures—including creating divisions in the enemy’s forces—to protect the kingdom.
In Bhishma’s instruction on rajadharma in the Shanti Parva, he advises the king on how to respond to an enemy’s contempt: deliberate secretly with ministers, assess the enemy’s strength and boundaries, wait for instability, then strike and employ trusted agents to fracture the enemy’s army.