Shloka 5
रणभूमिवर्णनम् — Devāsuropama-yuddha and the ‘River’ Metaphor of the Battlefield
ततो बलानि सर्वाणि हतशिष्टानि भारत । प्रस्थितानि व्यदृश्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्,भारत! तत्पश्चात् मरनेसे बची हुई सारी सेनाएँ मृत्युको ही युद्धसे लौटनेका निमित्त बनाकर प्रस्थान करती दिखायी दीं
tato balāni sarvāṇi hataśiṣṭāni bhārata | prasthitāni vyadṛśyanta mṛtyuṁ kṛtvā nivartanam ||
Sañjaya nói: Rồi, hỡi Bhārata, toàn bộ lực lượng còn sót lại sau cuộc tàn sát đều được thấy đang xuất quân, lấy chính cái chết làm nguyên do và điều kiện cho sự “rút lui” khỏi chiến trận—không phải rút để được an toàn, mà vì chiến trường đã thành nơi mà trở về chỉ có thể là trở về qua cái chết.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and existential collapse that follows mass violence: when dharma is eclipsed by relentless slaughter, even the act of retreat loses its ordinary meaning and becomes bound to death. It highlights the tragic cost of war and the inevitability that follows adharma-driven conflict.
Sañjaya reports to the listener addressed as 'Bhārata' that the surviving remnants of the armies, after heavy casualties, are seen moving away—yet their withdrawal is portrayed as conditioned by death itself, emphasizing that the battlefield has become so lethal that departure is inseparable from mortality.