Shloka 54
यूयं निहतसंकल्पा: शोचन्तो वर्तयिष्यथ । अच्युत! मैं सुहदों और सेवकोंसहित स्वर्गलोकमें जाऊँगा और तुमलोग भग्नमनोरथ होकर शोचनीय जीवन बिताते रहोगे || ५३ ह ।। (न मे विषादो भीमेन पादेन शिर आहतम् | काका वा कड्कगृध्रा वा निधास्यन्ति पद क्षणात् ।।) भीमसेनने अपने पैरसे जो मेरे सिरपर आघात किया है, इसके लिये मुझे कोई खेद नहीं है; क्योंकि अभी क्षणभरके बाद कौए, कंक अथवा गृध्र भी तो इस शरीरपर अपना पैर रखेंगे। संजय उवाच अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्यथ धीमत:
yūyaṁ nihata-saṅkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha | acyuta! mayā suhṛdbhiḥ sevakaiś ca sārdhaṁ svargalokaṁ gamiṣyāmi, yūyaṁ tu bhagna-manorathāḥ śocanīyaṁ jīvitaṁ vartayiṣyatha || (na me viṣādo bhīmena pādena śira āhatam | kākā vā kaṅka-gṛdhrā vā nidhāsyanti padaṁ kṣaṇāt ||) sañjaya uvāca: asya vākyasya nidhane kuru-rājasya atha dhīmataḥ ||
Sañjaya nói: “Các ngươi sẽ còn sống, nhưng chí nguyện tan vỡ, ngày tháng trôi qua trong sầu não. Hỡi Acyuta, ta sẽ đến cõi trời cùng bạn hữu và kẻ hầu cận, còn các ngươi—mộng ước tiêu tan—sẽ kéo lê một đời đáng thương.” (Rồi hắn nói thêm:) “Ta chẳng buồn vì Bhīma đã dùng chân giẫm lên đầu ta; bởi chỉ trong khoảnh khắc nữa thôi, quạ, diều hâu và kền kền cũng sẽ đặt chân lên thân xác này.” Sañjaya tiếp lời: Khi những lời ấy của vị vua Kuru trí tuệ vừa dứt…
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores impermanence and the harsh moral psychology of war: humiliation and bodily injury are fleeting compared to death itself, and victory/defeat quickly turns into grief. It also reflects a kṣatriya-style insistence on facing death without lament, even while speaking bitterly to the victors.
In the aftermath of the mace-fight, the fallen Kuru king speaks defiantly: he predicts the Pāṇḍavas will live on in sorrow with broken aims, while he will attain heaven with his companions. He dismisses the shame of Bhīma’s foot-strike, noting that scavenger birds will soon tread on his corpse anyway. Sañjaya then resumes narration as the speech ends.