Shloka 23
Duryodhana-vadha-pratikriyā: Harṣa, Nindā, and Kṛṣṇa’s Nīti-vyākhyā (Śalya-parva 60)
“अत्यन्त लोभीका अर्थ और अधिक आसक्ति रखनेवालेका काम--ये दोनों ही धर्मको हानि पहुँचाते हैं! जो मनुष्य कामसे धर्म और अर्थको, अर्थसे धर्म और कामको तथा धर्मसे अर्थ और कामको हानि न पहुँचाकर धर्म, अर्थ और काम तीनोंका यथोचित रूपसे सेवन करता है, वह अत्यन्त सुखका भागी होता है ।।
sañjaya uvāca |
atyanta-lobhaḥ arthasya cādhikā saktir eva ca |
kāmaś caite dvāv api dharmaṃ ghnataḥ ||
yaḥ kāmād dharmam arthaṃ ca na hiṃsati narottamaḥ |
arthād dharmaṃ ca kāmaṃ ca dharmād arthaṃ ca kāmataḥ |
dharma-artha-kāmān yathā-nyāyaṃ sevate sa sukha-bhāk ||
tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt |
bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathā-tathā |
mām "govinda" iti brūṣe dharma-saṃsthaṃ vikalpitam ||
Sañjaya nói: “Lòng tham quá độ đối với của cải, sự bám chấp còn sâu nặng hơn vào nó, và dục vọng—hai điều ấy quả thật làm tổn hại dharma. Nhưng người nào không vì dục vọng mà làm hại dharma và artha; không vì artha mà làm hại dharma và kāma; cũng không vì dharma mà làm hại artha và kāma—mà biết thọ dụng dharma, artha, kāma đúng mực—người ấy được phần trong hạnh phúc tối thượng. Nhưng nay mọi sự đã bị quăng vào cơn rối loạn vì dharma bị thương tổn. Hỡi Govinda, Bhīmasena đã gây ra điều đó khi làm hại dharma (do lòng tham lợi); còn ngươi thì tùy ý mình, cố trình bày với ta hành vi này là ‘hợp với dharma’—chỉ là sự sắp đặt của riêng ngươi mà thôi.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the balanced pursuit of the three aims of life (dharma, artha, kāma). Excessive greed for wealth and unchecked desire undermine dharma; true well-being comes from pursuing all three in proper proportion without letting one violate the others.
Sanjaya reports a moral dispute: the situation has become ‘vyākula’ because dharma has been injured. Bhima is accused of acting from greed and thereby violating dharma, while Govinda (Krishna) is criticized for attempting to frame or justify the act as dharmic according to his own interpretation.