Shloka 51
भीमसेनस्य कौरवसुतवधः तथा श्रुतर्वावधः
Slaying of Kaurava princes and the fall of Śrutarvā
विवर्णमुख भूयिष्ठम भवत् तावकं बलम् । परिक्षीणायुधान् दृष्टवा तानहं परिवारितान्
vivarṇamukha bhūyiṣṭham abhavat tāvakaṁ balam | parikṣīṇāyudhān dṛṣṭvā tān ahaṁ parivāritān |
Sañjaya nói: Phần lớn quân của ngài trở nên ủ rũ, sắc mặt tái nhợt. Thấy họ vũ khí đã cạn, lại bị vây bủa bốn phía, ta—gạt bỏ luyến ái mạng sống—liền cùng bốn đại xa chiến binh khác, hợp với các đội tượng binh và kỵ binh, giao chiến với đạo quân do Dhṛṣṭadyumna chỉ huy. Cảnh ấy cho thấy tuyệt vọng và bị bao vây có thể làm tan vỡ sĩ khí, nhưng những chiến sĩ bị ràng buộc bởi lòng trung và bổn phận vẫn tiến lên, dù cơ hội sống sót mong manh.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension of warfare: when fear and defeat spread, a warrior’s chosen duty and loyalty can still compel action. It also shows how attachment to life (jīvitamoha) is consciously set aside in moments of extreme crisis, reflecting the grim resolve expected in kṣatriya conduct.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the Kaurava troops are largely demoralized, disarmed, and encircled. Seeing this, he describes taking up combat alongside four great chariot-warriors and the elephant-and-horse contingents, fighting against the forces commanded by Dhṛṣṭadyumna.