Shloka 57
निश्चक्रमुर्घोरतराणि योधा- स्ततो हााहन्यन्त समन्ततो<डपि । उस दिव्यास्त्रसे शूल, फरसे, चक्र और सैकड़ों नाराच आदि घोरतर अस्त्र-शस्त्र प्रकट होने लगे, जिनसे सब ओरके योद्धाओंका विनाश होने लगा ।। छिन्नं शिर: कस्यचिदाजिम ध्ये पपात योधस्य परस्य कायात्,उस युद्धस्थलमें किसी शरत्रुपक्षीय योद्धाका सिर धड़से कटकर धरतीपर गिर पड़ा। उसे देखकर दूसरा भी भयके मारे धराशायी हो गया। उसको गिरा हुआ देख तीसरा योद्धा वहाँसे भाग खड़ा हुआ। किसी दूसरे योद्धाकी हाथीकी सुँड़ेके समान मोटी दाहिनी बाँह तलवारसहित कटकर गिर पड़ी
sañjaya uvāca |
niścakramur ghoratarāṇi yodhās tato hāhā hanyanta samantato 'pi |
atha divyāstrāṇi śūla-paraśu-cakra-śataśo nārācādayo ghoratarāḥ prādurabhavan, yaiḥ sarvato yodhānāṃ vināśo 'bhavat ||
chinnaṃ śiraḥ kasyacid ājimadhye papāta yodhasya parasya kāyāt |
taṃ dṛṣṭvā dvitīyo 'pi bhayāt dharāśāyī babhūva |
taṃ patitaṃ dṛṣṭvā tṛtīyo yodhah tatraiva palāyitaḥ |
anyasya yodhasya hastisūṇḍāsadṛśī sthūlā dakṣiṇā bāhuḥ saśastrā chinnā papāta ||
Sañjaya nói: Khi ấy các chiến binh phóng ra những vũ khí càng lúc càng ghê rợn; khắp bốn phía vang dậy tiếng kêu thảm khi người người bị quật ngã. Từ thần khí ấy, giáo, rìu, lưỡi đĩa và hàng trăm mũi nārāca hiện ra, gieo diệt vong cho quân sĩ mọi hướng. Giữa chiến địa, đầu của một chiến binh phe đối địch bị chém lìa khỏi thân và rơi xuống đất. Thấy vậy, kẻ khác gục xuống vì kinh hãi; thấy người ấy ngã, kẻ thứ ba bỏ chạy khỏi nơi đó. Ở chỗ khác, cánh tay phải dày như vòi voi của một chiến binh bị chặt phăng, vẫn nắm chặt thanh kiếm, rồi rơi xuống đất.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse functions as a moral-psychological observation: when violence escalates, fear spreads rapidly and dissolves resolve, showing the ethical cost of war—life becomes expendable, and even trained warriors can collapse or flee. It implicitly cautions that ‘duty in war’ still carries grave human consequences.
Sañjaya reports an intensification of the battle: terrifying weapons and divine missiles appear, causing widespread slaughter. A severed head falls; one warrior collapses in fear, another flees, and elsewhere an arm is cut off with the sword still in hand—vivid signs of chaos and mounting devastation.